X
تبلیغات
زیست شناسی دبیرستان شاهد - چرا عنکبوت در دام خود گرفتار نمی شود ؟

چرا عنکبوت در دام خود گرفتار نمی شود ؟



● چرا پاهای عنکبوت به تارهایش نمی چسبد ؟
شاید به نظر عده ای آشیانه عنکبوتهای باغ اشرافی ترین خانه ها به حساب آید . زیرا این حشرات خانه های خود را ازتارهای ابریشم مانندی میسازند . شکم عنکبوتها در حکم سازنده این تارهاست . این کارخانه از ۱۲ غده مولد تار تشکیل شده است.
عنکبوت در هنگام تولید تار میتواند هر نوع تاری که خواست تولید کند . زیرا هر تار از مواد خاصی تولید شده و برای انجام کار ویژه ای ترشح می شود .
نحوه تولید تار در عنکبوت بسیار پیچیده است . فقط عنکبوتهای ماده از تار لانه می سازند . عنکبوت برای اینکه بتواند حشرات را در لانه توری خود به دام اندازد , قسمتی از لانه را با تارهای چسبنده می سازد . ولی برای اینکه خودش در تله ای که برای حشرات پهن کرده است اسیر نشود یک نوع تار خشک نیز می تند و برای کلیه فعالیت های خود از آن استفاده می کند .
مرکز لانه و به عبارتی سکوی انتظار عنکبوت کاملا از این نوع تار ساخته شده است . این تارها را یک جفت غده بطری شکل می سازند . از سکوی انتظار تارهای دیگری به صورت شعاعهایی خارج می شوند که از تار خشک ساخته شده اند . توسط این غدد تولید می شوند . اما تارهای چسبنده که به صورت مارپیچ بین شعاعها تنیده شده و از مرکز تا پیرامون لانه کشیده شده اند از دو جفت غده دیگر ترشح می شود یک غده تار خشک تولید می کند و دیگری هنگام خروج تار آن را به ماده چسبناک آغشته می کند .
اگر حشرات پرنده به تور عنکبوت برخورد کنند این ماده به بدنشان می چسبد و اسیرشان می کند . عنکبوت در هنگام فعالیت در لانه به دقت مراقب است تا در تارهای چسبنده خود گرفتار نشود . مهمترین عاملی که عنکبوت را از افتادن در دام خود حفظ می کند ساختمان پاهایش می باشد . با گیره ها و موهایی که در انتهای پاهایش دارد می تواند تارهای خشک را بگیرد .
عامل دیگر را می توان عمودی نبودن یا مورب بودن ساختمان لانه ذکر کرد . این زاویه انحراف از یکسو به عنکبوت امکان استراحت در قسمت پشتی لانه اش را می دهد و از سوی دیگر به وی اجازه می دهد تا از تارهای خشک بالا و پایین برود و با تارهای چسبناک تماس پیدا نکند .

برگرفته از کتاب : معماری حیوانات
نویسنده : کارل وان فریش مترجم : رضا روحانی
 
 -----------------------------------------------------------------
برای توضیح این پدیده 3 فرضیه مطرح شده است:

فرضیه ی اول وجود یک نوع روغن را مطرح می کند، که این روغن از عنکبوت ترشح می شود و خاصیت ضد چسبندگی دارد. مشکل این فرضیه این است که چنین روغنی هنوز کشف نشده است!! پس فعلا مجبوريم اين فرضيه را كنار بگذاريم!

فرضیه ی دوم بر اساس تنوع تارها مطرح شده است. بسیاری از شبکه های تار عنکبوت تار هایی دارند که نسبت به تار های دیگر آن شبکه چسبندگی کمتری دارند. تار های غیر چسبنده در مرکز شبکه قرار دارند. همچنین تارهای شعاعی و رشته هایی که شبکه ی تار عنکبوت را به درخت یا سایر تکیه گاه ها متصل می کنند، غیر چسبنده هستند. برخی از پژوهشگران بر این باورند که عنکبوت ها هنگام حرکت بر روی شبکه ی تار، فقط روی این تار های غیر چسبنده راه می روند. ولی با نگاه کردن به عنکبوت ها در می یابیم که با آن که به نظر می آید که عنکبوت ها تار های غیر چسبنده را ترجیح می دهند، آن ها می توانند آزادانه بر روی شبکه ی تار حرکت کنند و بسیاری از تار ها، از جمله تار های خیلی چسبنده که از مرکز شبکه به صورت مارپیچ بیرون می آیند، را لمس کنند.

فرضیه ی سوم این مورد (لمس تار های چسبنده) را توضیح می دهد. پای برخی از عنکبوت ها یک مکانیسم جدا کننده دارد. این مکانیسم باعث می شود که عنکبوت بتواند خیلی سریع خودش را از تار چسبنده جدا کند. یک سازگاری آناتومیک باعث ایجاد این مکانیسم شده است. هر پا به یک جفت قلاب خاردار و كشسان ختم می شود كه در راه رفتن به عنكبوت كمك مي‌كند. این قلاب ها به به سطوح گياهان می چسبند و در راه رفتن بر روي اين سطوح كمك مي‌كنند. اگر چنانچه اين قلاب‌ها بر روي رشته‌هاي چسبنده تار عنكبوت قرار گيرند به آنها مي‌چسبند و جدا نمي‌شوند. اما قلاب دیگری نيز در بخش انتهايي پا وجود دارند كه با پرزهای خاردار و کشسان همکاری می کند تا پا را از رشته ی چسبنده جدا کند. این قلاب تار چسبنده را می گیرد و آن را در جهت مقابل می کشد، وقتی که قلاب آزاد می شود، قلاب‌هاي خاردار با به حالت اول بر می گردند و با شدت تار را رها می کنند و با استفاده از این خاصیت فنری پا را آزاد می کنند.

منبع: شبکه ملی مدارس ایران

----------------------------------------------------------

ساختمان و کاربرد تار عنکبوت :   

     تار عنکبوت از پروتئین رشته ای فیبروئین ساخته شده است . این پروتئین از آمینو اسید های آلانین و گلیسین ، سرشار است . بیشتر رشته های پلی پپتیدی سازنده ی این پروتئین ، به صورت صفحات بتا آرایش یافته اند . این صفحات در زمینه ای از رشته های آمینو اسید به صورت صفحات آلفا جای گرفته اند . مارپیچ های آلفا با بی نظمی زیادی به هم پیچیده اند و همین بی نظمی باعث خاصیت کش سانی تار می شود .

یکی از ویژگی های جالب تار عنکبوت این است که مقدار زیادی نمک و مواد ضد باکتری و ضد قارچ دارد که در برابر حمله ی باکتری ها و قارچ ها از آن محافظت می کند .

نحوه ی تولید تار :

    عنکبوت از آب به عنوان حلال پروتئین ابریشم خود استفاده می کند .در عنکبوت مجاری تار ریسی وجود دارند . در بخش ابتدای هر مجرا ، غده های ترشحی وجود دارند که پروتئین سازنده ی تار را ترشح می کنند . در این  قسمت ملکول های پروتئین در حلال آب غوطه ورند و حالت بلور مایع دارند . در بخش دوم مجرا ، پمپ های پروتون ، فعالانه یون های H+ را به درون مجرا ترشح و آن جارا اسیدی می کنند در این محیط ، از خاصیت آب دوستی بلور مایع کاسته می شود . در نتیجه ، ملکول های آب از ابریشم تار جدا و به کمک پمپ Na+/K+ATPase از مجرا برداشته می شوند . مجرای تارریسی در انتهای خود باریک تر می شود . در نتیجه ی نیرویی که از عقب و دیواره ی مجرا به بلور مایع وارد می شود ، این بلور شکل رشته مانندی به خود می گیرد و با برداشت ملکول های آب حالت جامد تری پیدا می کنند .  بخش بعدی مجرا نقش مرکز کنترل کیفیت را دارد و در صورتی که پیوستگی تار مشکل داشته باشد ، آن را بر طرف می کند . بخش انتهایی مجرا ، محل خروج تار ریسیده شده است .چون در این بخش ، تار حالت جامد تری به خود می گیرد ، غده های ویژه ای مواد لغزنده کننده ای را به سطح داخلی مجراترشح می کنند تا خروج تار تسهیل شود .

کاربرد های تار عنکبوت :

    تار عنکبوت از فولاد محکم تر است . با وجود این ، در مقایسه با فولاد بسیار سبک و انعطاف پذیر است . از این رو برخی آن را فولاد زنده  نامیده اند . این فولاد آن قدر محکم است که می توان از آن توری ساخت .و با آن یک بوئینگ 747 را متوقف کرد و در عین حال ، آن قدر سبک و انعطاف پذیر است که می توان از آن لباس تهیه کرد . بنابر این، کاربرد های آن در پزشکی و صنعت زیاد است .

کاربرد در پزشکی :

    به دلیل محکمی و در عین حال انعطاف پذیری ، می توان از آن برای تهیه ی نخ جراحی ، زردپی و رباط مصنوعی و دستکش های جراحی بهره برد . تار عنکبوت نقش ضد عفونی کننده و پانسمانی نیز دارد . زیرا عنکبوت برای حفاظت تار پروتئینی خود در برابر باکتری و قارچ ها ، تارش را به مواد  ضد باکتری و ضد قارچ آغشته می کند . از این رو می توان از آن برای پانسمان زخم استفاده کرد .   

کاربرد در صنعت :

1. تولید طناب های بسیار محکم برای کوهنوردی ، چتر نجات و ....

2. تولید تور های ماهیگیری محکم

3. تولید لباس غواصی مقاوم در برابر کوسه ها

4. تولید لباس ضد گلوله

                                                     منبع : مجله ی رشد آموزش زیست شناسی ، شماره ی 53